Siddhartha Mukherjee to onkolog i hematolog, profesor nadzwyczajny medycyny na Columbia University w Nowym Jorku, a także autor książki „Cesarz wszech chorób. Biografia raka”, nagrodzonej w 2011 roku Nagrodą Pulitzera1,2. Niedawno gościł w podcaście lekarza Petera Attii „The Peter Attia Drive”. Attia rozmawia w nim z naukowcami o tym, jak żyć dłużej w dobrym zdrowiu. O podejściu Attii do medycyny pisaliśmy w tekście Czy to początek nowej epoki w medycynie? Dr. Peter Attia tłumaczy, jak żyć długo w zdrowiu.
Attia i Mukherjee rozmawiali o tym, jak w ciągu ostatnich 15 lat zmieniła się wiedza o nowotworach: od profilaktyki, przez wczesne wykrywanie, po leczenie. Mukherjee odniósł się przy tym do często powtarzanego przekonania, że raka jest coraz więcej i coraz więcej osób z jego powodu umiera. Jego zdaniem dane tego nie potwierdzają, bo umieralność z powodu nowotworów w USA od lat spada. Przyznał jednak, że są wyjątki. Najbardziej niepokojący jest rak jelita grubego, na który coraz częściej chorują młodsi dorośli, z wciąż niejasnych powodów1.
Co mówią dane: czy raka jest coraz więcej?
Mukherjee opiera się głównie na danych z USA. Czy w Europie jest podobnie? Żeby to ocenić, trzeba odróżnić liczbę chorych w całym społeczeństwie od ryzyka śmierci z powodu raka, jakie dotyczy pojedynczej osoby w danym wieku.
Dlaczego chorych na raka przybywa?
W 2022 roku w Unii Europejskiej rozpoznano ok. 2,7 mln nowych zachorowań na nowotwory, czyli ok. 13% więcej niż dekadę wcześniej. Autorzy 5. edycji Europejskiego kodeksu walki z rakiem przypisują jednak ten wzrost głównie temu, że żyjemy dłużej, a społeczeństwa się starzeją3. Rak to przede wszystkim choroba wieku starszego, więc gdy przybywa seniorów, przybywa też zachorowań.
Wyobraź sobie miasteczko, w którym 30 lat temu mieszkało stu siedemdziesięciolatków, a dziś mieszka ich trzystu. Nawet jeśli ryzyko zachorowania w tym wieku się nie zmieniło, przypadków raka wśród tych mieszkańców będzie więcej. Po prostu siedemdziesięciolatków jest więcej.
Dlatego, żeby oddzielić wpływ starzenia się społeczeństwa od zmian w częstości zachorowań i zgonów, badacze porównują wskaźniki obliczone dla takiej samej struktury wieku.
Czy umieralność z powodu raka rośnie?
Większa liczba zachorowań nie musi oznaczać wzrostu umieralności. Po uwzględnieniu wieku umieralność z powodu nowotworów w Unii Europejskiej spada. Ten korzystny trend utrzymuje się od końca lat 80. Według prognoz w 2026 roku ryzyko to będzie o ok. 8% niższe u mężczyzn i o ok. 6% niższe u kobiet niż na początku tej dekady. Szacuje się, że dzięki temu od 1989 roku udało się uniknąć ok. 7,3 mln zgonów z powodu nowotworów4.
Podobny obraz opisują dane z USA, na które powołuje się Mukherjee. Od 1991 roku udało się tam uniknąć niemal 4,5 mln zgonów z powodu raka, przede wszystkim dzięki ograniczeniu palenia tytoniu, wcześniejszemu wykrywaniu części nowotworów i lepszym metodom leczenia5. Zachorowań przybywa więc głównie dlatego, że jest więcej starszych osób, ale ryzyko śmierci maleje dzięki profilaktyce i postępom medycyny.
Mukherjee zwraca jednak uwagę na raka jelita grubego, który coraz częściej rozpoznaje się u osób przed pięćdziesiątką. Tego wzrostu nie da się wytłumaczyć starzeniem się społeczeństwa.

Czy rak jelita grubego dotyka coraz młodszych osób?
Obserwacje Mukherjeego potwierdzają dane z rejestrów nowotworów z całego świata. W analizie danych z 50 krajów zachorowań na raka jelita grubego wśród osób w wieku 25–49 lat przybyło w 27 z nich6. Nie oznacza to jednak, że rak jelita grubego stał się chorobą ludzi młodych. W tej grupie wiekowej wciąż występuje mniej więcej dziesięć razy rzadziej niż u osób po pięćdziesiątce6.
Wciąż nie wiadomo, skąd bierze się ten wzrost. Mukherjee podejrzewa, że przyczyną może być zmiana środowiska naszego jelita w ostatnich dekadach. Wymienia większy kontakt z chemikaliami, zaburzenia mikrobioty jelitowej, m.in. wywołane antybiotykoterapią oraz zbyt małą ilość błonnika w diecie1. Najmocniejsze dowody dotyczą właśnie błonnika: dieta bogata w produkty pełnoziarniste jest wiązana ze zmniejszonym ryzykiem raka jelita grubego3. Badacze biorą też pod uwagę nadmierną masę ciała i małą aktywność fizyczną, ale na razie to tylko hipotezy, a nie udowodnione przyczyny6. Dopóki ich nie poznamy, najważniejsze pozostaje wczesne rozpoznanie, dlatego niepokojących objawów ze strony jelit nie warto lekceważyć także w młodszym wieku.
A w Polsce?
W Polsce obraz jest podobny jak w całej Europie. W 2023 roku rozpoznano u nas niemal 193 tys. nowych zachorowań na nowotwory, a duży wpływ na te liczby ma starzenie się społeczeństwa7. Ryzyko śmierci z powodu raka od lat jednak spada. Mężczyźni w średnim wieku umierają dziś na raka o połowę rzadziej niż ich rówieśnicy na początku lat 907.
Widać u nas także wyjątek, o którym mówi Mukherjee. W europejskim badaniu Polska znalazła się wśród krajów, w których rak jelita grubego coraz częściej dotyka osób w wieku 20–39 lat8.
Choć umieralność z powodu raka spada, na nowotwory umiera w Polsce więcej osób niż średnio w Unii Europejskiej9. Eksperci wiążą to m.in. z mniejszym udziałem w badaniach przesiewowych oraz z gorszym dostępem do szybkiej diagnostyki i leczenia3,9. To ważna wskazówka dla każdego z nas.
Co to oznacza dla Ciebie?
Doniesienia o „epidemii raka” możesz czytać spokojniej: ryzyko śmierci z powodu nowotworu jest dziś mniejsze niż kilkadziesiąt lat temu. Ten spadek zawdzięczamy jednak w dużej mierze profilaktyce, przede wszystkim rzucaniu palenia i badaniom przesiewowym5.
Sprawdź, które badania profilaktyczne możesz wykonać w Polsce bezpłatnie, np. kolonoskopię w programie wczesnego wykrywania raka jelita grubego9, i zaplanuj je z wyprzedzeniem. Pomocne mogą być nasze Kalendarze Badań Profilaktycznych, w których sprawdzisz, jakie badania warto wykonać w Twoim wieku.
Choć nowotwory rozpoznaje się najczęściej u starszych osób, sygnały wysyłane przez ciało warto traktować poważnie w każdym wieku. Jeśli zauważysz jakiekolwiek niepokojące objawy np. krew w stolcu czy niewyjaśniona utrata masy ciała nie odkładaj wizyty u lekarza. Powiedz lekarzowi także o nowotworach w rodzinie. Czynniki ryzyka, na które masz wpływ, zebrano w Europejskim kodeksie walki z rakiem10. Zdrowy styl życia zmniejsza ryzyko, ale go nie wyklucza, dlatego rozpoznanie choroby nie powinno być też powodem do obwiniania się.