Jak często i jak badać piersi? Prosty kalendarz profilaktyki

W jakim wieku kobiety chorują na raka piersi?

Polskie dane statystyczne mówią o tym, że najwięcej zachorowań na nowotwór piersi przypada na kobiety między 50. a 69. rokiem życia, a połowa pacjentek słyszy diagnozę po 63. urodzinach¹. Ponad 20% wszystkich zachorowań dotyczy jednak kobiet przed pięćdziesiątką, a rozpoznania przed czterdziestką pojawiają się coraz częściej¹. W 2022 roku raka piersi rozpoznano też u 391 polskich kobiet przed 35. rokiem życia oraz u 4227 kobiet w wieku 35–49 lat¹.

Profilaktyka ma zatem sens w każdym wieku. Z tym, że bezpłatny program badań przesiewowych, czyli takich, które robi się u osób zdrowych i bez objawów, obowiązuje w Polsce dopiero kobiety od 45. roku życia. Do tego czasu profilaktyka opiera się głównie na Twojej świadomości i indywidualnych zaleceniach Twojego lekarza.

Dlaczego ta świadomość jest tak ważna? Bo wczesne rozpoznanie znacząco zwiększa szanse na skuteczne leczenie. Polska analiza objęła 4490 kobiet, u których raka piersi rozpoznano na Dolnym Śląsku w latach 2019–2023. Wśród kobiet z chorobą wykrytą w pierwszym stadium zaawansowania oszacowane pięcioletnie przeżycie wyniosło 92,8%, niezależnie od rodzaju nowotworu².

Od czego zatem warto zacząć świadomą profilaktykę? Zanim jakiekolwiek badanie obrazowe wejdzie do Twojego kalendarza, warto poznać swoje piersi na tyle dobrze, żeby wychwycić moment, w którym coś się w nich zmienia.

Jak często i w którym dniu cyklu robić samobadanie piersi?

Samobadanie wykonuje się w domu, raz w miesiącu, od trzech do pięciu dni po zakończonym krwawieniu³. Jeśli nie masz regularnych krwawień, na przykład po menopauzie, w trakcie karmienia piersią albo przy niektórych metodach antykoncepcji hormonalnej, wybierz jeden stały dzień miesiąca i trzymaj się go³.

Dzień cyklu ma znaczenie, bo w jego drugiej połowie piersi są obrzmiałe i tkliwe, a wiele kobiet wyczuwa wtedy grudkowatość, która po miesiączce znika. Badanie wykonane zawsze w tym samym momencie cyklu daje porównywalny obraz z miesiąca na miesiąc.

Jak nie zapominać o tym dniu? Najłatwiej jest ustawić sobie powtarzalne przypomnienie w telefonie na określony dzień miesiąca. To daje dwanaście badań w roku, każde po kilka minut.

Jak zrobić samobadanie piersi krok po kroku?

Samobadanie ma dwa etapy: oglądanie przed lustrem i badanie dotykiem, wykonane najpierw na stojąco, potem na leżąco, zawsze razem z okolicą pachy. Całość zajmuje kilka minut i nie wymaga żadnego sprzętu.

Etap 1. Zacznij od oglądania. Stań przed lustrem z rękami opuszczonymi wzdłuż ciała, potem unieś je nad głowę, na koniec oprzyj dłonie na biodrach. Za każdym razem patrz na to samo: symetrię piersi, ich kształt, skórę, brodawki.

Etap 2. Przejdź do dotyku na stojąco. Do tego etapu nie potrzebujesz już lustra. Najwygodniej jest robić to pod prysznicem, bo namydlona skóra pozwala palcom płynnie się przesuwać. Jedną rękę załóż za głowę, opuszkami trzech środkowych palców drugiej dłoni badaj pierś ruchami kolistymi, obejmując całą jej powierzchnię. Sprawdź też okolicę pachy i zagłębienie nad obojczykiem⁴, bo leżą tam węzły chłonne, czyli małe struktury układu odpornościowego, w których jako pierwszych mogą pojawić się zmiany.

Etap 3. Na koniec powtórz to samo, leżąc na plecach z ręką uniesioną nad głowę. W tej pozycji tkanka rozkłada się równomiernie i łatwiej ocenić głębsze warstwy. Delikatnie uciśnij brodawkę i sprawdź, czy nie pojawia się wydzielina. Całość powtórz po drugiej stronie.

Zwróć uwagę na to, że głównym celem tej rutyny jest poznanie własnych piersi. Kobieta, która bada się regularnie, wyczuwa różnicę między jednym miesiącem a drugim. Załóżmy, że robisz USG co roku, a może nawet co pół roku. To i tak oznacza, że między jednym badaniem a drugim mijają miesiące, w których specjaliści nie badają Twoich piersi. Zmiana, która pojawi się w marcu, poczeka na listopadowy termin, jeśli nikt jej wcześniej nie wychwyci. Dlatego towarzystwa naukowe, choć nie uznają samobadania za metodę przesiewową, zalecają każdej kobiecie poznanie struktury własnych piersi⁵. Ta znajomość przydaje się też w gabinecie: łatwiej powiedzieć „to miejsce jest inne niż miesiąc temu” niż zdać się wyłącznie na doroczne badanie.

Jakie zmiany w piersiach wymagają wizyty u lekarza?

Jeśli podczas samobadania piersi pojawi się którykolwiek z poniższych sygnałów wymienianych przez Narodowy Fundusz Zdrowia³, warto zgłosić się do lekarza bez czekania na termin planowego badania:

• zmiana wielkości lub kształtu piersi,
• guzek albo zgrubienie wyczuwalne w piersi lub pod pachą,
• wciągnięcie skóry piersi, otoczki albo brodawki,
• zmiany skórne w obrębie piersi.

Wciągnięcie oznacza, że fragment skóry zapada się do środka, jakby coś ciągnęło go od spodu, a brodawka, która zawsze była wysunięta, chowa się w piersi. Zmiany skórne to z kolei zaczerwienienie, łuszczenie, owrzodzenie albo charakterystyczna „skórka pomarańczowa”, czyli skóra z widocznymi wgłębieniami w miejscu porów.

Do tego dochodzi wyciek z brodawki, zwłaszcza pojawiający się sam z siebie i tylko po jednej stronie⁶.

Kalendarz profilaktyki układa się dla kobiet, które nie wyczuwają żadnych niepokojących zmian. Jeśli coś Cię niepokoi, ten kalendarz przestaje obowiązywać i umawiasz się na wizytę najwcześniej, jak się da.

Dodam też od razu, że około 90% wyczuwalnych guzków w piersi okazuje się zmianami łagodnymi^7,8. Wizyta u lekarza w większości przypadków kończy się więc informacją, że nie dzieje się nic złego. Te statystyki nie oznaczają, że można ominąć wizytę u specjalisty, ale pozwalają pójść tam bez lęku.

Wszystko, o czym piszę powyżej, dzieje się w reakcji na coś, co wyczujesz. Jednak nawet jeśli nic takiego się nie dzieje, pamiętaj o drugim etapie profilaktyki: badaniu kontrolnym.

Jak często badać piersi u ginekologa?

Rutynową wizytę kontrolną warto odbyć raz w roku i przy tej okazji powiedzieć o każdej zauważonej zmianie. Badanie piersi, czyli ich obejrzenie i sprawdzenie dotykiem z uwzględnieniem okolicy pach, mieści się w zwykłym badaniu lekarskim i nie wymaga osobnej procedury.

W części gabinetów dzieje się to rutynowo, w części dopiero po zgłoszeniu objawu. Jeśli Twój lekarz nie proponuje badania piersi sam, poproś o nie i zapytaj, czy w Twojej sytuacji jest wskazane. I choć badanie palpacyjne nie zastąpi badania obrazowego, warto wykorzystać także tę opcję. Przy okazji możesz też omówić, czy przyda Ci się skierowanie na USG.

Jeśli masz 20 lat lub więcej, przysługuje Ci też bilans zdrowia w publicznym programie „Moje Zdrowie”: raz na pięć lat do 49. roku życia i raz na trzy lata po pięćdziesiątce⁹. Sam bilans nie obejmuje badania piersi, kończy się jednak indywidualnym planem zdrowotnym z kalendarzem badań onkologicznych.

Kiedy i jak często robić USG piersi?

Oficjalne polskie wytyczne nie wskazują jednej częstotliwości wykonywania USG piersi dla kobiet bez objawów, dlatego termin zależy od Twojego wieku, budowy piersi i historii chorób w rodzinie.

USG jest często podstawowym badaniem obrazowym piersi u młodszych kobiet, zwłaszcza przy dużym udziale tkanki gruczołowej. Lekarz dobiera je także jako uzupełnienie mammografii albo do oceny konkretnej zmiany¹⁰. Na NFZ wykonasz je ze skierowaniem od ginekologa, chirurga albo poradni chorób piersi. Częstotliwość ustala lekarz, a naturalnym momentem, żeby o skierowanie poprosić, jest coroczna wizyta kontrolna.

USG wykorzystuje fale ultradźwiękowe, więc obywa się bez promieniowania i można je powtarzać, także w ciąży i podczas karmienia. Narodowy Instytut Onkologii wskazuje je jako badanie podstawowe u młodych kobiet, u których przeważa tkanka gruczołowa, a także jako uzupełnienie mammografii i sposób oceny węzłów chłonnych pod pachą¹⁰.

Samo badanie trwa kilkanaście minut, nie boli i nie wymaga przygotowania. Najlepiej umówić je w pierwszej połowie cyklu, z tego samego powodu, dla którego wtedy bada się piersi samodzielnie.

Każda metoda ma jednak swoje mocne strony. Mammografia uwidacznia mikrozwapnienia, czyli drobne złogi wapnia, które potrafią być najwcześniejszym śladem zmiany nowotworowej¹⁰. Dlatego od pewnego wieku to ona staje się podstawą przesiewu.

W jakim wieku i jak często robić mammografię?

W Polsce bezpłatna mammografia przysługuje kobietom w wieku 45–74 lat i wykonuje się ją co dwa lata, bez skierowania^3,11. Badanie zrobisz w placówce stacjonarnej albo w mammobusie, a zapiszesz się przez Internetowe Konto Pacjenta.

Mammografia to zdjęcie rentgenowskie piersi i jedyne badanie, które w Polsce ma status przesiewowego. Wykrywa zmiany, zanim da się je wyczuć palcami¹¹. Amerykańska agencja USPSTF od 2024 roku zaleca rozpoczęcie badań przesiewowych już w wieku 40 lat, również co dwa lata¹². Jeśli masz czterdzieści kilka lat i czekasz na wejście do polskiego programu, to dobry temat na rozmowę z lekarzem.

Mimo to korzysta z niej mniejszość uprawnionych. Z danych Ministerstwa Zdrowia wynika, że w ciągu ostatnich dwóch lat program profilaktyki raka piersi objął 32,77% uprawnionych kobiet, a Narodowy Instytut Onkologii, liczący zgłaszalność inną metodą, podaje przedział 20–25%¹⁸. Co powstrzymuje kobiety przed wykonaniem badania?

Pierwszy powód jest emocjonalny: 48% badanych kobiet obawia się, że podczas badania wykryty zostanie nowotwór¹³.

Drugi powód jest fizyczny. Mammografia wymaga ucisku piersi między dwiema płytkami i część kobiet odczuwa przy tym krótkotrwały dyskomfort lub lekki ból. Ucisk jest konieczny, żeby tkanka nie nakładała się na siebie na zdjęciu i żeby wynik był wiarygodny¹⁴. Samo badanie trwa kilka minut, a ucisk kilkanaście sekund na każde zdjęcie. Umówione w pierwszej połowie cyklu bywa łatwiejsze do zniesienia.

Trzeci powód jest organizacyjny i to on zbiera najwięcej wskazań: 37% kobiet wymienia brak wolnych terminów w najbliższym czasie, 24% nadmiar obowiązków, a 22% niedogodne godziny badań¹³.

Efekt odbija się na statystykach: co czwarta badana kobieta w wieku 18–65 lat nigdy nie miała profilaktycznego USG piersi ani mammografii¹³. Sama wiedza o ważności profilaktyki tu nie wystarcza, bo o tym, że wczesne wykrycie ratuje życie, wie 91% badanych¹³.

Jest jeszcze trzecie badanie obrazowe piersi, o którym mówi się znacznie rzadziej, choć w niektórych sytuacjach to właśnie ono ma największą wartość.

Czy rezonans magnetyczny piersi to badanie profilaktyczne?

Rezonans jest najczulszym badaniem piersi i w profilaktyce stosuje się go w dwóch sytuacjach: u kobiet z bardzo wysokim ryzykiem dziedzicznym oraz u kobiet z najgęstszą tkanką gruczołową¹⁵. U kobiet o przeciętnym ryzyku nie zastępuje mammografii i nie wchodzi do rutynowego kalendarza.

Badanie wykonuje się w pozycji leżącej, z dożylnym podaniem środka kontrastowego i bez użycia promieniowania rentgenowskiego. Najlepszy moment to okres między 7. a 14. dniem cyklu. Czułość rezonansu ma też drugą stronę: wychwytuje on wiele zmian, które po pogłębionej diagnostyce okazują się nieszkodliwe, dlatego nie zaleca się go wszystkim. Jednak kobiety o gęstej budowie piersi mogą odnieść z niego dużo korzyści.

Czym są gęste piersi i czy da się je rozpoznać dotykiem?

Gęste piersi to takie, w których nad tkanką tłuszczową przeważa tkanka gruczołowa i łączna. Dotyczą około 40–50% kobiet¹⁵. Dotykiem nie da się tego ocenić: gęstość istotną dla decyzji o dodatkowych badaniach określa radiolog w ocenie mammograficznej, więc dowiesz się o niej z opisu mammografii.

Pierś twarda i sprężysta w dotyku nie oznacza automatycznie gęstej, a miękka nie oznacza tłuszczowej. Jeśli w opisie badania znajdziesz informację o gęstej tkance gruczołowej, zapytaj lekarza, czy zmienia to Twój plan badań. Kobietom z piersiami skrajnie gęstymi, oznaczanymi w opisie jako kategoria D, Europejskie Towarzystwo Obrazowania Piersi zaleca dodatkowy rezonans, najlepiej co dwa do trzech lat. Systemom ochrony zdrowia rekomenduje z kolei objęcie tym badaniem kobiety w wieku 50–70 lat co najmniej raz na cztery lata¹⁵.

W polskim programie przesiewowym rezonansu nie ma. Na NFZ wykonasz go ze skierowaniem od lekarza specjalisty, o ile są wskazania medyczne¹⁶. Profilaktycznie, przy braku takich wskazań, pozostaje badaniem prywatnym.

Gęstość to jeden z czynników, które podnoszą ryzyko zachorowania. Są jednak też inne czynniki, przy których cały kalendarz badań profilaktycznych układa się zupełnie inaczej.

Kto powinien badać piersi częściej niż inne kobiety?

Częstszych badań wymagają kobiety, u których w najbliższej rodzinie zdarzyły się zachorowania na raka piersi lub jajnika, nosicielki mutacji w genach BRCA1 i BRCA2 oraz pacjentki po leczeniu raka piersi. W każdej z tych sytuacji wiek rozpoczęcia badań, ich rodzaj i częstotliwość ustala się indywidualnie.

Mutacje genów BRCA1 i BRCA2 podnoszą ryzyko zachorowania w ciągu całego życia nawet do 80%¹⁰. Kobiety po leczeniu raka piersi mają z kolei zalecaną mammografię co 12 miesięcy³.

Skąd się dowiesz, czy masz mutację BRCA?

Najlepiej jest zacząć od wywiadu rodzinnego, a potem omówić to z lekarzem genetykiem.

Krok 1. Zbierz historię rodziny. Genetyka będzie interesowało, kto chorował, na co i w jakim wieku, wśród krewnych pierwszego stopnia (mama, siostra, córka) i drugiego stopnia (babcia, ciotka, siostra mamy)¹⁷. Przydaje się też informacja o krewnych zdrowych i ich wieku, bo ocenia się cały obraz rodziny, a nie pojedyncze zachorowanie. Ta rozmowa z bliskimi bywa najtrudniejszym elementem całej ścieżki, a jednocześnie najważniejszym.

Krok 2. Umów się do poradni genetycznej. Genetyk oceni przede wszystkim wiek zachorowań w rodzinie, liczbę przypadków oraz rodzaj i umiejscowienie nowotworów¹⁷. Czujność budzą zwłaszcza zachorowania w młodym wieku, kilka przypadków raka piersi lub jajnika w jednej rodzinie oraz nowotwór obustronny. (Jeśli chcesz przejść tę ścieżkę w ramach NFZ, poproś swojego lekarza rodzinnego o skierowanie do poradni genetycznej.)

Krok 3. Genetyk zdecyduje o zakresie badania. To on kwalifikuje do testu na podstawie wywiadu i dobiera geny do sprawdzenia. Poza BRCA1 i BRCA2 ocenia się też między innymi PALB2 oraz CHEK2¹⁷. Jeśli mutacja się potwierdzi, kalendarz badań układa się dla Ciebie osobno: europejskie zalecenia przewidują wtedy coroczny rezonans już od 25. roku życia, uzupełniany mammografią od 35. do 40. roku życia¹⁵.

Jedno zastrzeżenie. Wynik takiego badania dotyczy nie tylko Ciebie, ale też Twoich sióstr, córek i matki. Dlatego rozmowa z genetykiem poprzedza test i następuje po nim, a samo zlecenie panelu genetycznego przez internet zostawia Cię z wynikiem, którego nie zinterpretujesz na poziomie specjalistycznym.

Jeśli nie masz rozpoznanych czynników wysokiego ryzyka ani wcześniejszej choroby piersi, punktem wyjścia jest prosty kalendarz z poniższej tabeli.

Jak wygląda kalendarz badań piersi według wieku?

Na każdym etapie życia obowiązują te same trzy poziomy profilaktyki, a zmienia się tylko badanie obrazowe.

Przypominam także o gotowym zestawieniu badań ogólnych, nie tylko w kierunku raka piersi, dla każdego przedziału wiekowego i płci, które znajdziesz w Kalendarzach Badań Profilaktycznych nikalab do pobrania za darmo i wydruku (także dla mamy, córki czy siostry).