Rak piersi jest najczęstszym nowotworem złośliwym u Polek. W 2023 roku Krajowy Rejestr Nowotworów odnotował 21 716 nowych zachorowań i 6 757 zgonów, a nowotwór piersi odpowiadał za 22,6% wszystkich zachorowań na nowotwory złośliwe u kobiet1.
Na większość czynników ryzyka nie mamy wpływu: wiek, obciążenie rodzinne (około 5–10% przypadków ma podłoże dziedziczne), gęstość piersi, przebieg życia hormonalnego, czyli m.in. to, kiedy pojawiła się pierwsza miesiączka i menopauza, ile było ciąż i jak długo trwało karmienie piersią1.
Druga grupa czynników ryzyka dotyczy tych, które są w naszej gestii. Cztery z nich mają dobrze udokumentowany związek ze zwiększonym ryzykiem raka piersi według Amerykańskiego Narodowego Instytutu Raka (NCI)2:
Kłopot w tym, że znajomość tej listy nie wystarcza. W badaniu z udziałem 380 Polek po 45. roku życia 72% oceniło swoją wiedzę o raku piersi jako dobrą lub bardzo dobrą, ale ta deklaracja w dużej mierze nie przekładała się na rzeczywiste postawy zdrowotne ani na posiadane informacje3.
Osobnej pozycji „dieta" na tej liście nie ma, jednak jest ona bezpośrednio związana z dwoma innymi czynnikami:
Sposób jedzenia rozpatrywany jako osobny czynnik ryzyka bazuje na nieco słabszych dowodach niż powyższe, za to budzi najwięcej nadziei (i najwięcej nieporozumień).
Tak, choć skromniej, niż obiecują nagłówki. Jej wpływ nie bazuje na działaniu jednego konkretnego produktu czy składnika, znaczenie dla zdrowia i profilaktyki raka piersi ma cały wzorzec żywienia, czyli wszystko, co spożywamy przez lata4, 5.
Przez dekady naukowcy szukali w diecie pojedynczych winowajców i pojedynczych bohaterów w „walce z rakiem": tłuszczu, błonnika, witaminy D... Wyniki dla pojedynczych produktów wychodziły niespójne, wrażliwe na błąd pomiaru (badane osoby odtwarzają swoje jadłospisy z pamięci) i zmieniające się zależnie od okresu życia, podtypu guza oraz masy ciała4, 6. Dlatego w nowszych przeglądach badań ocenia się całe wzorce żywienia, czyli to, co jemy na co dzień przez lata5.
Warto też pamiętać, że rak piersi jest nazwą zbiorczą, a jego podtypy mocno się różnią, jeśli chodzi o odpowiedź na działania terapeutyczne czy profilaktyczne. Część guzów ma na komórkach receptory estrogenowe, czyli miejsca, przez które estrogeny pobudzają je do wzrostu. Takie guzy nazywamy receptorowo dodatnimi.
Istnieją też guzy receptorowo ujemne, które tych receptorów nie mają i rosną niezależnie od hormonów. To rozróżnienie jest istotne i wraca w dalszej części tekstu, bo sporo zależności żywieniowych wygląda inaczej w każdej z tych grup.
Tak, i jest to najpewniejszy pojedynczy wniosek z całej literatury o diecie i raku piersi. Ryzyko rośnie wraz ze spożyciem, u kobiet przed menopauzą i po niej, a WHO nie wskazuje dawki obojętnej dla zdrowia4, 7.
Żaden inny składnik diety nie ma tak zgodnych dowodów. Alkohol podnosi ryzyko u kobiet przed menopauzą i po niej4, 8, 9, 10.
Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) klasyfikuje alkohol jako kancerogen grupy pierwszej, a więc w tej samej kategorii co tytoń i azbest. W styczniu 2023 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opublikowała w „The Lancet Public Health" stanowisko, zgodnie z którym nie istnieje ilość alkoholu obojętna dla zdrowia. Szkodę wyrządza sam etanol, niezależnie od ceny i rodzaju napoju, a lista nowotworów powiązanych z jego spożyciem obejmuje co najmniej siedem lokalizacji w ciele, w tym pierś7.
Co ważne, połowa wszystkich nowotworów przypisywanych alkoholowi w Europejskim Regionie WHO wiąże się z konsumpcją „lekką" i „umiarkowaną", czyli poniżej 1,5 litra wina, 3,5 litra piwa albo 450 mililitrów napojów spirytusowych tygodniowo. Przy raku piersi udział ten jest jeszcze wyższy, bo ten sam wzorzec odpowiada u kobiet za większość nowotworów piersi przypisywanych alkoholowi7.
Czy to znaczy, że jeden kieliszek przy kolacji przesądza o chorobie? Nie, i tak tych danych czytać nie wolno. Stanowisko WHO opisuje ryzyko w skali całej populacji. Nikt też nie sprawdził tego w badaniu, w którym jedna grupa kobiet odstawia alkohol, druga pije dalej, a po latach porównuje się liczbę zachorowań.
Narracja o „lampce czerwonego wina dla serca" ma w tym kontekście słaby fundament. WHO wyjaśnia, skąd się wzięła: badania, które ją podpierały, miały słaby punkt w konstrukcji7. Osoby pijące porównywano w nich z „niepijącymi", a do tej grupy trafiali także ludzie, którzy odstawili alkohol z powodu choroby, więc na ich tle pijący wypadali zdrowo11.
Europejski kodeks walki z rakiem, koordynowany przez IARC, formułuje zalecenie odnośnie spożywania alkoholu w ten sposób: „Jeśli pijesz alkohol dowolnego rodzaju, ogranicz jego spożycie"12.
Poza alkoholem najmocniejsze dowody mają 2 rodzaje diet (śródziemnomorska i DASH) oraz błonnik jako osobny składnik13, 14, 15. Te czynniki mają umiarkowany wpływ i potrzebują czasu, żeby można było mówić o ich znaczeniu.
Kobiety stosujące dietę śródziemnomorską chorują na raka piersi rzadziej niż pozostałe, a różnica jest największa po menopauzie i w przypadku guzów receptorowo ujemnych (czyli tych, które nie zależą od estrogenów)13, 16, 17. Podobnie wypada dieta DASH, opracowana pierwotnie dla osób z nadciśnieniem, choć tu wyniki są nieco słabsze, bo pochodzą z obserwacji14.
Na czym bazują te diety:
Założenie mają wspólne: przewaga roślin, niewiele mięsa czerwonego i produktów wysoko przetworzonych. Główna różnica dotyczy tłuszczu i soli. W diecie śródziemnomorskiej tłuszcz jest mile widziany, o ile pochodzi z oliwy, orzechów i ryb, nikt nie liczy w niej soli. DASH pilnuje przede wszystkim soli i stawia na chudy nabiał, bo powstała z myślą o ciśnieniu krwi.
Najlepiej opisanym pojedynczym składnikiem diety w kontekście profilaktyki raka piersi pozostaje błonnik. Kobiety, które jedzą go najwięcej, mają o 8–12% niższe ryzyko niż te, które jedzą go najmniej. Tę różnicę wyraźniej widać u kobiet przed menopauzą i przy błonniku z warzyw15, 18, 19.
Dlaczego akurat błonnik? Naukowcy wskazują na 2 możliwe mechanizmy:
W metaanalizach badań, które sprawdzają, czy ryzyko rośnie wraz z wielkością porcji spożywanego mięsa, zależność jest następująca: im więcej mięsa czerwonego i przetworzonego na talerzu, tym wyższe ryzyko raka piersi21. Europejski kodeks walki z rakiem zaleca unikanie mięsa przetworzonego i ograniczenie czerwonego12.
Decyduje przede wszystkim jakość tej diety: potrawy roślinne oparte na produktach przetworzonych i słodzonych ochrony nie dają, a w części analiz wypadają gorzej od przeciętnej22, 23.
Kobiety, których talerz roślinny opierał się na produktach dobrej jakości, chorowały nieco rzadziej, a te jedzące rośliny w wersji oczyszczonej i słodzonej nie zyskiwały nic. Widać to zarówno w amerykańskich, jak i europejskich badaniach22, 23.
Skala zdrowej diety roślinnej premiuje produkty pełnoziarniste, warzywa, owoce, strączki i orzechy. Osobno punktuje produkty roślinne oczyszczone i słodzone, bo biała bułka, frytki, słodzony napój owsiany i batonik z napisem „wegański" też są roślinne. Jednak ich działanie w organizmie ciężko byłoby uznać za związane ze wsparciem zdrowia.
To samo zastrzeżenie dotyczy słowa „superfood". Żaden pojedynczy produkt nie pokazał w badaniach powtarzalnego sygnału ochronnego przed rakiem piersi, choć jagody goji i kurkuma sprzedają się znacznie lepiej niż soczewica.
Skąd więc biorą się nagłówki w rodzaju „kurkuma zabija komórki nowotworowe"? Niemal zawsze stoi za nimi badanie in vitro, czyli przeprowadzone na komórkach hodowanych w laboratoryjnym naczyniu, albo eksperyment na myszach. Taka praca pokazuje, że dana cząsteczka potrafi zadziałać na komórkę w określony sposób, i na tym jej rola się kończy. Między szalką a człowiekiem jednak jest spory dystans oraz m.in. trawienie, wchłanianie, przemiana w wątrobie i stężenie, jakie faktycznie dociera do tkanek, a każdy z tych etapów potrafi unieważnić wynik ze szkiełka.
Składników, które trafiły do nagłówków tą samą drogą, jest kilka:
W hodowlach komórek raka piersi w laboratorium każdy z nich potrafi zahamować podziały albo skłonić komórki do samozniszczenia24. Żaden nie ma za sobą dowodu, że zadziała tak samo w organizmie kobiety, która dodaje kurkumę do curry albo pije zieloną herbatę.
Prawie wszystko, co wiemy o związku jedzenia i raka piersi, pochodzi z badań obserwacyjnych.
Takie badanie wygląda w ten sposób, że kilkadziesiąt tysięcy kobiet opowiada, co jada na co dzień, a po kilkunastu latach sprawdza się, które z nich zachorowały.
Jednak jadłospis odtwarzany z pamięci bywa nieścisły, a kobiety, które jedzą dużo warzyw, zwykle też więcej się ruszają, rzadziej palą i pilnują badań, więc trudno rozdzielić, co właściwie zadziałało. Pewność dałoby dopiero wylosowanie, kto przez dwadzieścia lat je tak, a kto inaczej, a takich badań w profilaktyce raka piersi jest zaledwie kilka25, 26.
Dlatego ostrożność w języku ma tu znaczenie. „Wiąże się z" nie oznacza „powoduje", a w badaniach żywieniowych różnica między jednym a drugim bywa istotna.
Zbierzmy to, co z całego tekstu najważniejsze. Lista jest krótka, bo mocnych dowodów w tej dziedzinie jest niewiele.
Najwięcej zmienia ograniczenie alkoholu, a zaraz po nim wzorzec żywienia oparty na błonniku, warzywach, strączkach i pełnym ziarnie, z niewielką ilością mięsa czerwonego i przetworzonego.
Najważniejsze wnioski:
Żaden sposób żywienia nie zastępuje badań. Zmiany w diecie przesuwają ryzyko powoli i w skali populacji, a mammografia oraz badanie u lekarza decydują o tym, na jakim etapie choroba zostanie wykryta, co przekłada się bezpośrednio na rokowanie. Jeśli chcesz uporządkować ten drugi obszar, zebrałyśmy go w osobnym tekście: jak często i jak badać piersi.
Bądź na bieżąco! Czytaj nasze najnowsze wpisy, odkrywaj aktualne tematy i rozwijaj swoją wiedzę oraz korzystaj z praktycznych porad każdego dnia z blogiem nikaMag.
